Bạn đã bao giờ thức dậy ở một nơi mà không khí đặc quánh mùi nhang thơm nồng nàn, xen lẫn tiếng nhạc ngũ âm réo rắt vang lên từ những ngôi chùa mái cong rực rỡ chưa? Đó là ký ức đẹp đẽ nhất trong tôi mỗi khi mùa lễ hội Chol Chnam Thmay về trên các phum sóc miền Tây. Giữa nhịp sống hối hả hiện nay, liệu cái “Tết” của người Khmer có còn giữ được hồn cốt xưa cũ, hay đang dần bị mờ nhạt đi bởi sự thương mại hóa? Hãy cùng tôi ngược dòng thời gian và bước chân vào những ngôi chùa cổ kính để đi tìm câu trả lời.
Tiếng trống Sa-dăm và ký ức tuổi thơ
Trong tâm thức của mỗi người con dân tộc Khmer, lễ hội Chol Chnam Thmay (lễ chịu tuổi) không chỉ là thời điểm chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, mà còn là dịp để báo hiếu, tri ân tổ tiên và cầu mong một mùa màng bội thu.
Tôi nhớ như in những ngày còn bé, khi hoa Chăm-pa bắt đầu nở rộ, bà nội tôi đã tất bật chuẩn bị nếp ngon để giã cốm dẹp, còn ba tôi thì lau chùi bộ lư đồng sáng loáng. Sáng sớm ngày đầu tiên của lễ hội, cả phum sóc như bừng tỉnh bởi tiếng trống Sa-dăm rộn ràng. Chúng tôi, những đứa trẻ xúng xính trong bộ quần áo mới, tay bưng mâm lễ vật theo chân người lớn vào chùa. Cái không khí ấy không chỉ là lễ hội, nó là “mùi của gia đình”, là sợi dây liên kết vô hình nhưng vô cùng bền chặt của cộng đồng.
Chol Chnam Thmay qua thời gian
Xã hội phát triển, lễ hội Chol Chnam Thmay tất yếu cũng có những chuyển mình để thích nghi. Là một người thường xuyên theo dõi các kỳ lễ hội tại Sóc Trăng và Trà Vinh, tôi nhận thấy rõ những sự thay đổi này qua hai lăng kính: tích cực và đầy trăn trở.
Từ chuẩn bị thủ công sang sự tiện lợi
Nếu ngày xưa, việc chuẩn bị bánh ít, bánh tét hay giã cốm dẹp là một sự kiện kéo dài cả tuần với sự tham gia của cả xóm, thì nay nhiều gia đình chọn cách mua sẵn ở chợ. Sự tiện lợi giúp mọi người có nhiều thời gian nghỉ ngơi hơn, nhưng vô tình lại làm vơi đi cái không khí “cùng nhau làm” – vốn là linh hồn của sự gắn kết cộng đồng Khmer.
Tác động của công nghệ và mạng xã hội
Bước vào chùa ngày nay, bạn dễ dàng bắt gặp hình ảnh các bạn trẻ livestream hoặc chụp ảnh “check-in”. Những tà áo dài cách tân, những góc máy nghệ thuật phủ kín các trang mạng xã hội. Một mặt, điều này giúp hình ảnh lễ hội Chol Chnam Thmay đi xa hơn, đến được với bạn bè quốc tế. Nhưng ở mặt ngược lại, đôi khi sự tập trung vào vẻ bề ngoài khiến một bộ phận người trẻ quên mất ý nghĩa sâu xa của các nghi thức tâm linh như lễ tắm Phật hay đắp núi cát.
Sự giao thoa và áp lực du lịch
Khi lễ hội trở thành một sản phẩm du lịch đặc sắc của vùng Đồng bằng sông Cửu Long, lượng du khách đổ về các ngôi chùa tăng đột biến. Các dịch vụ ăn uống, quà lưu niệm mọc lên như nấm xung quanh khuôn viên chùa. Sự nhộn nhịp này mang lại kinh tế cho bà con, nhưng cũng đặt ra bài toán về việc giữ gìn sự trang nghiêm của nơi cửa Phật.
Du lịch văn hóa bền vững
Tại một số ngôi chùa ở Sóc Trăng, các vị sư sãi phối hợp với nghệ nhân địa phương tổ chức các lớp dạy múa Rô-băm và đánh nhạc ngũ âm miễn phí cho thanh thiếu niên ngay trong dịp lễ. Khách du lịch đến đây không chỉ để xem, mà còn được trực tiếp trải nghiệm cách đắp núi cát dưới sự hướng dẫn của các bạn trẻ Khmer. Đây là cách làm “một mũi tên trúng hai đích”: vừa giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ, vừa giới thiệu văn hóa đúng chuẩn cho du khách.
Số hóa di sản bằng tâm thế trẻ
Tôi rất ấn tượng với một vị sư trẻ ở Trà Vinh, người đã sử dụng TikTok để giải thích ý nghĩa của nghi lễ “vảy nước lộc” bằng cả tiếng Khmer và tiếng Việt. Những video ngắn gọn, sinh động này đã thu hút hàng triệu lượt xem, giúp người Kinh và khách quốc tế hiểu đúng, làm đúng khi tham gia lễ hội, tránh những hành vi phản cảm do thiếu hiểu biết.
Giáo dục từ mâm cơm gia đình
Thực tế cho thấy, gia đình vẫn là pháo đài vững chắc nhất. Dẫn chứng là hình ảnh những gia đình ba thế hệ cùng nhau dâng cơm cho sư thầy vào buổi sáng (lễ đặt bát). Người già dạy người trẻ cách chắp tay, cách lạy, cách dâng lễ vật bằng thái độ cung kính nhất. Chính sự thực hành thường xuyên này đã giúp giá trị của lễ hội Chol Chnam Thmay không bị mai một.
kinh nghiệm “xương máu” khi đi lễ
Nếu bạn đang có ý định tham gia lễ hội Chol Chnam Thmay, hãy để tôi chia sẻ vài kinh nghiệm thực tế mà tôi đã tích lũy được:
- Về trang phục: Không nhất thiết phải mặc đồ truyền thống cầu kỳ, nhưng tuyệt đối phải kín đáo. Nếu muốn có những bức ảnh đẹp, bạn có thể chọn mua hoặc thuê những chiếc xà-rông cách tân – vừa mát mẻ, vừa tôn trọng văn hóa bản địa.
- Cách ứng xử: Khi thực hiện nghi thức tắm Phật, hãy xếp hàng thật kiên nhẫn. Đừng chỉ tập trung vào việc chụp ảnh. Hãy nhắm mắt lại, cảm nhận làn nước thơm mát rưới lên tượng Phật và cầu nguyện bằng sự chân thành nhất. Bạn sẽ thấy lòng mình nhẹ tênh.
- Cảm nhận về lòng hiếu khách: Có lần tôi lỡ chuyến xe về, được một gia đình người Khmer mời vào dùng cơm trưa. Món bún nước lèo thơm phức cùng sự nồng hậu của chủ nhà khiến tôi nhận ra: “Lễ” chỉ là cái cớ, “Tình” mới là điều giữ người ta ở lại. Đừng ngại trò chuyện với người dân, họ là những “pho từ điển sống” về văn hóa mà không một cuốn sách nào sánh bằng.
Lời hẹn với những mùa hoa Chăm-pa
Lễ hội Chol Chnam Thmay không chỉ là một cột mốc thời gian trên lịch, nó là hơi thở, là nhịp đập của một vùng đất giàu bản sắc. Dù thế giới có thay đổi bao nhiêu, dù công nghệ có len lỏi vào tận phum sóc, thì ngọn lửa truyền thống vẫn sẽ cháy mãi nếu chúng ta biết cách nâng niu và thực hành nó bằng cả trái tim.
Văn hóa không phải là thứ để trưng bày trong bảo tàng, văn hóa phải sống trong đời thường. Lời hẹn với những mùa hoa Chăm-pa trắng muốt và tiếng nhạc ngũ âm vẫn luôn chờ đón bạn ở miền Tây vào trung tuần tháng 4 hàng năm.
Để lại một bình luận